روزنامه نگار شهر خاكستري

این مطلب را برای شماره بهمن صحبت نو ویژه گراش به دوستم مسعود غفوری سفارش کردم تا ترجمه کند. به دلیل فنی این مطلب در صحبن نو منتشر نشد. اما در این روزهایی که همه انقلاب انقلاب می‌کنند بد نیست ببنیم اصلاً انقلاب چیست.

مقدمه: مطلب حاضر ترجمه‌‌ي بخش‌هايي از مقاله‌ي بلندي است كه فليكس گيلبرت (Felix Gilbert) براي لغت نامه تاريخ ايده‌ها (Dictionary of the History of Ideas) تحت مدخل انقلاب (Revolution) نوشته است. او در اين مقاله به روشني سير تطور مفهوم انقلاب را خاصه در جوامع غربي از دوران يونان باستان تا قرون وسطي و رنسانس و سپس دوران مدرن دنبال مي‌كند و نقاط عطف اين ايده را در غرب بر مي‌شمرد.منبع: http://etext.virginia.edu/cgi-local/DHIانديشمندان بزرگ سياسي دوران كلاسيك اصطلاحي كه معادل مفهوم كنوني «انقلاب» باشد را در اختيار نداشتند. البته در آشنايي آنها با مفاهيمي چون طغيان عليه يك حاكم (نزد هرودوتوس و توسيديدس)، تغيير قوانين (نزد افلاطون و ارسطو) و خواست چيزهاي جديد از طرف مردم (نزد سيسرو) شكي نيست، اما آنها جهان را در حركتي دائمي مي‌ديدند، و طول دوره حكمراني و كارآيي يا عدم كارآيي قوانين را وابسته به كيفيات انساني- و نه به ساختارهاي قانوني (institutional arrangements)- فرض مي‌كردند. تعداد اين ساختارهاي قانوني محدود بود و همه‌ي آنها بدون نقص محسوب مي‌شدند، و اين ضعف انسانها بود كه انحطاط را اجتناب‌ناپذير مي‌كرد. از مشهورترين مثالهاي اين گونه انحطاط، تنزل از پادشاهي به خودكامگي است. [...]استفاده از كلمه “انقلاب” در اواخر دوران قرون وسطي شروع شد. تاريخ‌دانان رنسانس- گوي‌چيارديني، ماكياولي و ناردي- فرم ايتاليايي كلمه- rivoluzione – را براي توصيف رخدادهاي سياسي به كار مي‌بستند. در نوشته‌هاي ايشان، واژه‌ي انقلاب نشان‌دهنده‌ي وقوع يك بي‌نظمي سياسي يا تغييري در حاكميت بود؛ بدون اينكه نشانه‌‌اي مبني بر موفقيت، ارزش، مطلوبيت، خصوصيت و يا هدف اين بي‌نظمي يا تغيير را دارا باشد. انقلاب كلمه‌اي خنثي و صرفاً توصيفي بود و با كلماتي چون جنبش (tumulto) ، دگرگوني (mutazione) و حركت (moto) قرين معني بود. [...]استفاده از كلمه‌ي انقلاب در قرن شانزدهم عموميت يافت، نه فقط به خاطر اينكه با قالب تفكر مسيحيت تناسب داشت، بلكه به اين دليل كه با ايده‌هاي اومانيست‌هايي كه تفكر سياسي كلاسيك را احيا كرده بودند مطابقت داشت. در نظر آنها، انقلاب چهارچوب بسيار فراگيري بود كه مي‌شد تفكر ادواري (cyclical thought) نويسندگان سياسي كلاسيك را در آن جا داد. [...]اهميت حياتي واژه‌ي انقلاب در فرهنگ لغات سياسي وقتي مشخص شد كه رويدادهاي قرن هفدهم انگلستان- آنچه اكنون انقلاب انگلستان مي‌ناميم- نياز به بحث و بررسي پيدا كرد. انقلاب هم براي توصيف و هم تفسير اين رويدادها به كار رفت. بدون شك، اتفاقاتي كه در انگلستان رخ داد- اعدام يك پادشاه، ظهور يك خودكامه، سرنگوني شاه توسط دامادش- شديداً انديشه‌ي سياسي را به تكاپو واداشت. [...]انقلاب آمريكا شروع دوره‌اي جديد، و نه نهايي، براي نسل‌هاي بعد بود، هر چند كه راهبران جنبش در ابتدا اين اعتقاد را نداشتند. آنها معتقد بودند كه با اين جنبش، از خودشان در مقابل توطئه‌ي حكام بريتانيايي مبني بر استقرار يك رژيم خودكامه در مستعمرات دفاع مي‌كنند، و البته اينكه آنها براساس حق مقاومت (right of resistence) – كه جان لاك آن را صورت بندي كرده بود- عمل مي‌كنند. مستمرات آمريكايي خواهان بازگرداندن اساس قديمي و قانوني حكومت بودند. [...] بدين ترتيب، انقلابي به معناي يك تغيير گسترده به وقوع پيوست. دلالت‌هاي كامل اين تغيير و همچنين نقش پيشگامانه‌ي اين رويدادها در قاره‌ي آمريكا تنها آن هنگامي مشخص شدند كه اين حركت در اروپا با انقلاب فرانسه امتداد پيدا كرد. [...]با انقلاب فرانسه، ايده‌ي انقلاب صورت تعريف‌شده‌تري به خود مي‌گيرد و به ايده‌ي مركزي انديشه سياسي تبديل مي‌شود. گرايش به مرتبط دانستن ايده‌ي انقلاب با حركت چرخه‌اي تاريخ رو به كاهش نهاد- هر چند كه، آنچنان كه خواهيم ديد، به كلي از ميان نرفت. پيشرفت فكري جديد و مهمي كه انقلاب فرانسه به ارمغان آورد ناشي از تركيب دو مفهومي بود كه در گذشته شانه به شانه‌ي همديگر حضور داشتند: انقلاب به معناي تغييراتي در حكومت، و انقلاب به عنوان پديدآورنده‌ي نظم اجتماعي جديد و شروع دوره‌اي جديد در تاريخ جهاني. [...]بدين ترتيب، توافقي عمومي درباره‌ي چيستي انقلاب پديد آمد. هرچند تعريف‌هاي مدرن متعددي از انقلاب وجود دارد، ولي همگي آنها داراي عناصر مشابهي هستند. آنها انقلاب را تغييري سريع و خشن در موقعيت اجتماعي قدرت مي‌دانند كه خود را به شكل دگرگوني راديكال و شديد در فرآيندهاي حكومت و در شالوده‌هاي رسمي حاكميت و مشروعيت، و همچنين در درك عمومي از نظم اجتماعي نشان مي‌دهد. انقلابات دوره‌ي جديدي را در تاريخ مي‌گشايند. آشكارا تمام عناصر تشكيل دهنده‌ي اين تعريف- سرنگوني سياسي خشن، دگرگوني زندگي اجتماعي، تغييراتي كه تمام انسانها را تحت الشعاع قرار مي‌دهد- ويژه انقلاب فرانسه بودند. مفهوم مدرن انقلاب اينگونه شكل گرفت. [...](سالهاي مياني قرن نوزدهم) زماني بود كه ماركس برروي تئوري انقلابي‌اش كار مي‌كرد. [...] هم‌نشيني واژه‌ي انقلاب با بسياري مفاهيم ديگر نشانه‌ي اهميت حياتي آن در نظام فكري ماركس است. همانند هگل، ماركس تاريخ جهاني را به صورت پروسه‌اي به هم پيوسته مي‌ديد كه انقلاب موتور محرك اين پروسه در حركت از يك مرحله به مرحله‌ي ديگر بود. البته، عناصر ديگري هم در تفكر ماركس وجود داشتندكه برداشت او از انقلاب را شكل دادند. براي مثال اين ايده كه هر مرحله‌اي از تاريخ- فرم‌هاي سياسي آن، نهادها و بينش فكري آن- توسط فرم‌هاي توليد آن تعيين مي‌شود، و درگيري‌ها و كشمكش‌هاي تاريخي را مي‌توان در سايه‌ي تفاوت‌هاي بين طبقات اجتماعي توضيح داد: بدين ترتيب تاريخ اجتماعي اساساً تاريخ درگيري طبقاتي است. و دلالت ديگر اينكه اين درگيري همواره بين دو طبقه وجود داشته است: بين گروه كوچك‌تر حاكم كه از نظام غالب توليد سود مي‌برند، و گروه بزرگ‌تر استعمار شده. [...]در تاريخ ايده‌ي انقلاب، حداقل تا زمان تنظيم اين نوشته (2003)، انقلاب روسيه به عنوان آخرين و برجسته‌ترين نقطه‌ي عطف شناخته مي‌شود. اين انقلاب، انقلابي سياسي بود كه در همه‌ي زمينه‌هاي زندگي تحول ايجاد كرد، و بدين ترتيب،‌ انقلابي اجتماعي نيز بود. اين انقلاب به تمامي دنيا سرايت كرد و دوره‌ي جديدي را در تاريخ جهاني گشود؛ پس انقلابي جهاني هم بود. انقلاب سياسي، انقلاب اجتماعي و انقلاب جهاني همگي در آنچه پيروان‌اش آن را «انقلاب كبير اكتبر» سال 1917 مي‌نامند با هم تركيب شدند. [...]دگرگوني آلمان از رژيم پادشاهي به جمهوري در سال 1918 انقلاب محسوب نمي‌شود، چون علي‌رغم آزادسازي و مردمي‌سازي (democratization) موجود در آن، تغيير نظام سياسي به تغيير ساختار اجتماعي آلمان نينجاميد. [...]در قرن نوزدهم، انقلاب به مثابه كنشي سريع و خشن مجسم مي‌شد كه سيستم حكومتي موجود را ساقط مي‌كند و متعاقب آن ساختار اجتماعي را تغيير مي‌دهد و دوره‌ي جديدي در تاريخ مي‌گشايد. از انقلاب روسيه به اين سو، مفهوم انقلاب به سمت فروپاشي رفته است. كنش ناگهاني- اگر هم اتفاق بيفتد- نه به عنوان نقطه‌ي اوج،‌ بلكه نقطه‌ي شروع محسوب مي‌شود، و كامل شدن يك انقلاب پروسه‌اي طولاني به حساب مي‌آيد. براي مثال، تغييرات آرام و تدريجي ساختار اقتصادي در كشورهاي در حال توسعه را انقلاب محسوب مي‌كنند؛ و اين موضوع هم براي شرق- جايي كه اين پروسه را «ساختن جامعه‌اي سوسياليستي» مي‌نامند- و هم براي غرب- جايي كه آن را «مدرنيزاسيون» ناميده‌اند- مصداق دارد. واژه‌ي انقلاب آن قاطعيت و برندگي قرن نوزدهمي‌اش را از دست داده و به هر تغيير گسترده‌اي اطلاق مي‌شود.اين موضوع در بحث‌هاي محققان درباره‌ي تئوري انقلاب هم منعكس شده است. آنها بيشتر علاقه‌مند به بررسي دلايل گسترده‌ي زيربنايي انقلاب هستند، تا خود عمل انقلابي؛ و بر عدم هماهنگي بين نظام اجتماعي از يك سو، و نظام سياسي از سوي ديگر تاكيد دارند. آنها سعي مي‌كنند مراحل مختلفي كه اين ناهماهنگي و سوء كاركرد در آنها شدت مي‌يابد را كشف كنند؛ و جوابي بر اين پرسش بيابند كه در چه نقطه‌اي وقوع انقلاب اجتناب‌ناپذير مي‌شود. برخي دانشمندان اجتماعي خواهان حذف كامل واژه‌ي انقلاب از فرهنگ لغات تحقيقي و جايگزيني آن با واژه‌ي «جنگ دروني» (internal war) هستند. اين اصطلاح با انقلابات پيشين تناسبي ندارد، ولي بايد پذيرفت كه در شرايط كنوني- كه انقلاب به سلاحي در ميانه‌ي كشمكش‌هاي قدرت تبديل شده است- مصداق بارزي دارد. چه در شرق و چه در غرب، اين ايده فراگير شده است كه مي‌توان دنيا را با يكسري اقدامات به دقت برنامه‌ريزي شده اداره كرد و تغيير داد. ايده‌ي انقلاب خودانگيختگي (spontaneity) گذشته‌اش را از دست داده است؛ گذشته‌اي كه در آن مردم اعتقاد داشتند كه اختيار عنان تاريخ را به دست دارند. آنها، به عنوان عاملان اين نيروي برتر، به ساختن دنيايي كاملاً جديد اطمينان داشتند؛ و همين اعتقاد به مدينه‌ي فاضله (utopia) بود كه به ايده‌ي انقلاب در قرن نوزدهم قدرت مي‌بخشيد، و آن را به نيرويي قدرتمند در انديشه‌ي سياسي بين سالهاي 1789 تا 1917 تبديل مي‌كرد.مسعود غفوري 24/10/86