مدل‌ها و فرمول‌ها

یکی از جر و بحث‌های جاودانه در دانشگاه‌ها کل کل بین شاخه‌های مختلف علوم به ویژه فنی‌ها، علوم تجربی و علوم انسانی است. هنرها که کلاً در دنیای دیگری سیر می‌کنند. اما وقتی سر قضیه بحث علمی می‌شود کمی کار بیخ پیدا می‌کنند.

کاری به این ندارم که خیلی‌ها علوم انسانی به خاطر مسائلی مثل آزمایش‌پذیر و تکرارپذیر نبودن و همچین عدم قطعیت در حل مسائل جزو علوم حساب نمی‌کنند. امروز می‌خواهم ببینم افرادی که در هر کدام از این شاخصه‌ها کار می‌کنند چون به ارائه دانش خود می‌پردازد. یکی از تعاریف علم این است که علم انباشت دانش و تجربه است. به خاطر همین علوم سعی می‌کنند با ساده‌ترین شکل مفاهیم خود را بیان کنند تا افراد بعدی بتوانند آن را گسترش دهند.

در مباحث ریاضی و فنی چیزی به نام فرمول داریم. فرمول در واقع روابط کمی بین متغییرها است که بر اساس آن می‌توان به پیش‌بینی یک رویداد دست زد. خیلی از مهندس‌ها و ریاضی‌دان‌ها به فرمول‌های خود می‌نازند. این فرمول‌ها در علوم انسانی کمتر دیده می‌شود. اما شکل مرسوم ارائه یافته‌های و دانش در علوم انسانی به ویژه علوم اجتماعی و رفتاری به صورت مدل است. متاسفانه در سطح دبیرستان‌ها و آموزش عمومی ما به مدل‌ها پرداخته نمی‌شود به خاطر همین خیلی‌ها فکر می‌کنند می‌شود هر حرفی را در حیطه علوم انسانی زد. مثلاً وقتی می خواهند بگویند دلیل وقع انقلاب اسلامی چیست به شکل ساده‌سازی شده پنج دلیل را ردیف می‌کنند و به خورد دانش‌آموز می‌دهند در حالی که باید رابطه میان خود این دلایل و همین‌طور وزن هر کدام بر اساس کار علمی مشخص شود.

در یک مدل شما برای تشریح وضعیت سعی می‌کنید روابط بین عوامل گوناگون را به صورت شماتیک بیان کنید. در فرمول‌ها با استفاده از ضرایب سعی می‌کنیم وزن هر کدام از عوامل را تعیین کنیم اما در مدل‌ها توجه بیشتر به نوع ارتباط است. بعضی وقت‌ها ممکن است یک مفهوم هم مدل داشته باشد و هم فرمول. فرمول‌ها معمولاً این ادعا را دارند که دارای عمومیت بیشتری هستند اما اگر دقت کنید بیشتر فرمول‌ها برای شرایط خاص و با صفر فرض کردن بسیاری از متغییرهای دیگر نوشته شده است. به نظر من مدل‌ها در انتقال مفهوم دارای سرعت و جذابیت بیشتری هستند به خاطر همین در سال‌های اخیر بسیاری از علوم به جای فرمول‌سازی به دنبال مدل‌سازی رفته‌اند. مدل‌های دارای آن جزمیت فرمول‌ها نیستند و راحت‌تر می‌شود با آن‌ها ور رفت.

شاید بتوان گفت که آرمان دست نیافتی همه علوم یافتن چیزی بوده است که بتواند به همه مسائل جواب دهد. این چیز روزگاری اکسیر اعظم بود بعدها تبدیل شد به فرمول اساسی و در حال حاضر آرزوی همه این است که مدلی داشته باشند که با کمک آن بتوانند همه مسائل را حل کنند. البته همه ما با توجه به جهان‌بینی و دانش خود دارای مدل‌های آگاهانه و ناآگاهانه هستیم که به کمک آن سعی می کنیم دنیا را درک کنیم. مثلاً بعضی‌ها در همه چیز به دنبال روابط عمودی و به دنبال سلسله مراتب علل می‌گردند. بعضی‌ها تفکر محیطی دارند و سعی می‌کنند عوامل بیرونی را برجسته کنند. بعضی‌ها نگاه سیستمی دارند.

برای دیدن یک نمونه ارائه مدلی این یادداشت را درباره توهم و واقعیت انقلاب مخملی ببنید. در این یادداشت هم من سعی کردم با مدل درخت فرهنگی هافستد مشکلات فرهنگی ایرانیان را بررسی کنم. البته مدل‌ها یکی از شیوه‌های ارائه در علوم انسانی هستند. یکی از شیوه‌های دیگر تمثیل است که در کتاب‌های دینی خود آن را دیده‌اند. مثل تمثیل ساعت برای نشان دادن نظم هستی یا تمثیل بدن برای نشان دادن تقسیم کار اجتماعی. معمولاً کسانی در علوم انسانی موفقند توانایی خوبی در ساختن مدل‌ها و یا تمثیل‌ها دارند.

این چند وقت یا در خط مفت گزارش سیاسی بودیم یا این که داشتم از حال و احوال شخصیه می‌نالیدم و می‌حالیدم. اگر حال و حوصله‌ای بود سعی می‌کنم مدل‌هایی که با کمک آن به جهان نگاه می‌کنم را بررسی کنم. شما اسم‌اش را بگذارید چارجوب، جهان‌بینی، دیدگاه. شاید مهمترین چیزی که این یک سال و نیم سعی در یاد گرفتن‌اش داشتم همین بوده که نگاه یک نفر به یک واقعه را چطور می‌شود برای یک نفر دیگر توضیح داد کار سختی است اما دارم از خودم شروع می‌کنم.

Advertisements

2 comments

  1. به آمار کامنت های زیر انواع مختلفِ پست ها توجه کردین؟
    منتظر پست چارچوب جهان بینی شما هستیم.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s