تراژدی کمدی تاریخی خانم آغا

«همه فرزندان خانم آغا» را با دو تم می‌توان تحلیل کرد. «تقابل سنت و مدرنیسم» در بررسی بسیاری از آثار هنری ایرانی به ما کمک می‌کند. «خانم آغا» را هم می‌توان با این رویکرد که ساختمان تازه و فرهنگ تازه به سنت‌ها و بناهای موجود هجوم می‌آورند دید؛ اما من ترجیح می‌دهم با تم «مام میهن» و جامعه‌شناسی سیاسی این نمایش را ببینم.


«خانم آغا» و خانه او را به عنوان ایران بگیریم بقیه شخصیت‌ها نمایش در جای خود قرار می‌گیرند. با این فرض همسایه‌های خانه در حال «ویران شدن- باسازی» هستند. خود خانم آغا خانه خود را ول کرده است و به اعتبات توجه دارد. زمانی که خانه مورد تهدید قرار می‌گیرد فرزندان او نگران سرنوشت خود هستند و می‌خواهند برای رها شدن از گرفتاری‌های مالی که پدرشان به بار آورده خانه را معامله کنند. اما «خانم آغا» به عنوان پاسدار سنت‌ها در برابر فرزندان خود مقاومت می‌کند. سرانجام فردی که به عنوان «فرودست» در خانه بزرگ شده است خانه را می‌خرد و آن را حفظ می‌کند و فرزندان «خانم آغا» یا می‌میرند یا مهاجرت می‌کنند.

هر چند که فضای کار را حال و هوای معاصر هم می‌توان تطبیق داد اما آنچه در نمایش می‌گذرد چندین بار در تاریخ ایران تکرار شده است. «اصغر» کسی است که در این خانه بزرگ شده اما به عنوان تاییدی خارجی به آن وارد می‌شود. پس از جذب شدن هم نمی‌تواند تغییری در آن ایجاد کند. اصغر عاشق خانم آغا است به قصد ویرانی می‌آید ولی قدرتی درون خانه است که او را جذب می‌کند. غزنویان، مغول‌ها و تیموریان نمونه‌هایی از این دست هستند که به ایران حمله‌ور شدند حتی آن را ویران کردند ولی سرانجام در «ایران» هضم شدند.

«خانم آغا» نامی زنانه-مردانه است. خانم آغا در تقابل با فرزندان‌اش قرار دارد. صفات‌های عشق و ایمان در او بسیار برجسته است. اما هر دو آن‌ها سرانجام به جنون و خودپسندی منتهی می‌شود. کهن‌الگوی ایرانی «فرزندکشی» در اینجا نیز وجود دارد. مقاومت خانم آغا مستقیم و غیر مستقیم به مرگ و فرار فرزندان منتهی می‌شود او در ناآگاهی سرانجام به نیروی بیگانه تن می‌دهد و خانه در همان «حال ویرانی» باقی می‌ماند. آنجایی که خانه در تهدید فروش قرار دارد و خانم آغا متوسل به سفره انداختن می‌شود به‌گونه‌ای یادآور شاه سلطان حسین. نظرکردگی و حس برتر بودن «خانم آغا» نشانه‌ای از خود بزرگ‌بینی اعضای خانه است. این خود بزرگ‌بینی در نسل جدید کمتر است و یا حتی از بین رفته است. آن‌ها سعی می‌کنند واقع‌گراتر برخورد کنند اما «سنت‌ها» روبه‌روی آن‌ها قرار گرفته است.

زمانی که از تم «مام میهن» صحبت می‌کنیم مساله زایایی نیز مطرح می‌شود. در نمایش دو پسر خانم آغا می‌میرند و دختر فراری می‌شود. اما همچنان دو نوزاد که فرزندان همسایه‌ خانه هستند همچنان در آن زندگی خواهند کرد. به نظر می‌رسند هر چند زایندگی خانه از بین رفته است اما زندگی در آن ادامه دارد. زندگی که فرزندان اصلی خانه در آن جایی ندارند و مادر، متعرض جذب شده و همسایگان آن را ادامه می‌دهند.

«خانم آغا» را شاید بتوان با «هیچ» در نگاه انتقادی به تاریخ سیاسی ایران مشابه دانست. کارهایی که نشان می‌دهد هنرمندان امروز سعی دارند که خدشه‌ای در توهم «نظرکردگی» ایجاد کنند. در این زمینه «خانم آغا» نمونه‌ای موفق است. البته این نمایش و شخصیت‌های فرزندان بیش از هر چیز برای بینندگان یادآور فیلم ماندگار «مادر» علی حاتمی است.

فکر می‌کنم با توجه به تم «چالش سنت و مدرنیسم» از نظر فرم اجرا و تنوع سبک‌های نمایشی، این نمایش می‌توانست گسترده‌تر باشد. شاید لازم بود استفاده از نمایش ایرانی تنها محدود به یاری گرفتن از تعزیه نباشد و فرم‌های دیگر نیز به کمک تم داستان می‌آمد.

نمایشنامه می‌توانست دارای ریتم سریع‌تر باشد و از زمان دو ساعته آن به ویژه در پرده پایانی کاسته شود. مشخصات نمایش را در سایت تئاتر شهر ببنید.

Advertisements

۱ دیدگاه

دسته تئاتر

1 پاسخ به “تراژدی کمدی تاریخی خانم آغا

  1. بازتاب: پیازداغ » همه فرزندان خانم آغا

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s