نگاهی به کتاب جامعه‌‌‌شناسی تاریخی ازدواج

جامعه‌شناسی تاریخی ازدواج

دکتر محمد مهدی لبیبی / لیدا حیدری ورنامخواستی

تهران- نشر علم- ۱۳۹۱

۳۵۶ صفحه – چاپ اول – ۱۶۵۰۰ تومان

توقع خیلی بیشتری از این کتاب به عنوان یک کتاب جامعه‌شناسی داشتم. اما در نهایت به نظر می‌رسد که یک کار علمی دانشگاهی که گردآوری از منابع مختلف است به شکل کتاب ساماندهی شده است. عنوان «آیین‌های ازدواج در ایران از خلال سفرنامه‌های شرق‌شناسان» می‌توانست عنوان دقیق‌تری برای این کتاب باشد. در عنوان به منبع اصلی بررسی یعنی سفرنامه‌ها اشاره نشده است.

دکتر محمدمهدی لبیبی که پیش از این بیشتر در حوزه جامعه‌شناسی رسانه فعالیت داشت به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر بر روی جامعه‌شناسی خانواده تمرکز کرده است و این کتاب هم در ادامه همین روند است. از نویسنده دوم هم کارنامه خاصی در اینترنت پیدا نکردم به جز پایان‌نامه ایشان: «مطالعه جامعه شناختی انتظار از ازدواج»، لیدا حیدری ورنامخواستی (1392)، کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.

توقع داشتم در بخش‌های مختلف با یک بررسی تاریخی در نهایت نگاهی جامعه‌شناسانه به مفاهیم مرتبط با ازدواج داشته باشیم. کتاب در شش فصل تنظیم شده است. در فصل اول نویسنده درباره سفرنامه توضیح می‌دهد و در فصل ششم هم سفرنامه‌های معروف در مورد ایران را معرفی کند این بخش از نظر معرفی سفرنامه‌های مطرح فهرست خوبی است اما ارتباط مستقیمی با موضوع کتاب ندارد. این اطلاعات می‌توانست در درون فصل‌های دیگر و در زمان نقل قول از سیاحان آورده شده و نویسنده در مورد اعتبار مطلب نقل شده اظهار نظر کند.

این عدم مقایسه بین منابع مختلف و ساماندهی آن‌ها در چهار فصل دیگر نیز دیده می‌شود. فصل دوم: ازدواج در گذر زمان، فصل سوم: تحول مفهوم ازدواج، فصل چهارم: مراسم و مناسک ازدواج، فصل پنجم: خانواده، اقوام و اقلیت‌ها نام دارد. در تمامی فصل‌ها بیشتر با نقل قول مستقیم از منابع مختلف روبه‌رو هستیم. حتی گاهی یک مطلب در فاصله کمی تکرار شده است همانند نقل قول از دالمانی در صفحه‌های ۱۱۴ و ۱۱۷ این مساله نشان می‌دهد کتاب نیاز به یک ویراستاری قوی دارد.

نویسندگان از این دیدگاه حمایت می‌کنند که پدیده‌های مدرنیسیتی باعث تغییر فرآیند سنتی ازدواج شده‌اند و این مساله می‌تواند در نهایت برای جامعه خطراتی در پی داشته باشد. با همین رویکرد انواع ازدواج و سبک‌های زندگی غربی همانند ازدواج هم‌جنس رد شده یا از کنار آن عبور شده است و در مقابل در مورد روش‌هایی همانند چند همسری در ایران بیشتر منابع تایید‌کننده ذکر شده است.

روی جلد کتاب هم کمی گمراه‌کننده است. عکس یک ازدواج غیر ایرانی باعث شد گمان کنم با کتابی جامع در مورد مفهوم ازدواج از دیدگاه جامعه‌شناسی روبه‌رو هستم ولی در نهایت کتاب به طور کامل به ازدواج ایرانی از نگاه گردشگران غربی توجه داشت و حتی سیر تکاملی مفهوم ازدواج در دوره‌های مختلف تاریخی در ایران را نیز به صورت گذرا و چند صفحه، در کتاب وجود دارد.

حداقل می‌شد در نقل‌قول‌ها از منابع به دوره تاریخی منبع اشاره کرد تا مشخص شود هر کدام از مفاهیم و آیین‌ها مربوط به چه دوره تاریخی است. با توجه به منابع مورد استفاده نگاه نویسنده بیشتر معطوف به نیمه آخر دوره قاجار و پهلوی اول است.

به کتاب نگاه انتقادی داشتم اما باز هم کتاب از نظر گردآوری مجموعه‌ای از منابع تاریخی در مورد ازدواج قابل تامل و ارزشمند است. این گردآوری می‌تواند با بررسی تطبیقی و همچنین توجه به دیگر ساختارهای اجتماعی، جنبه جامعه‌شناسانه قوی‌تری پیدا کند.

1211149960494986431_144115524.jpg

گزیده‌هایی از کتاب

ص ۳۲ در مورد مفهوم ازدواج: برخی جامعه‌شناسان پس از بر شمردن «رابطه جسمانی»، «تخالف جنسی»، «پایایی» و «قرارداد اجتماعی» به عنوان چهار ویژگی اساس ازدواج، بر این باورند که این مفهوم ارتباطی را می‌سازد که در مقایسه با دیگر ارتباطات انسانی دارای جامعیتی بی‌نظیر است.

ص ۳۸: اگبرن و تی‌بیز در تعریفی جامع شش کارکرد اساسی خانواده را این گونه بر شمرده‌اند: تولید مثل Reproduction، محافظت Protection،‌ اجتماعی کردن Socialization، تنظیم رفتار جنسی Regulation of Sexual Behavior، عاطفه و همراهی Affection and Companionship و تعیین پایگاه اجتماعی Social Status. جامعه‌شناسان دیگر مثلا ناید هارت علاوه بر آن بر کارکردهای محافظت روانی از اعضا خانواده، کاهش و از میان بردن تنش‌ها و همچنین خانه‌داری و گذراندن اوقات فراغت تاکید کرده است.

ص ۵۲ تحول مفهوم خانواده: الیزابت بک و گرنسهایم بر این باورند که تحول عمیقی در نگرش افراد در زمینه روابط جنسی و جنسیتی روی داده و دیدگاه انسان‌های امروزی در مورد نوع و میزان ارتباط آن‌ها با فرزندان‌شان به گونه‌ای تغییر پیدا کرده که آنان بیشتر به فکر مسائل و مشکلات شخصی بوده و برای خود حق تعیین سرنوشت قائلند، این همان پدیده است که بسیاری از جامعه‌شناسان از آن تحت عنوان فردگرایی افراطی یاد کرده‌اند.

ص ۸۵ سن ازدواج: نزدیکی سنی یکی از بنیانی‌ترین عوامل در ازدواج است. به طوری که همسانی سنی را باید به عنوان یک عامل مهم در همسان همسری دانست. در سال‌های اخیر با توجه به تغییرات جمعیتی که در کشور روی داده است توصیه شده تا پسران با دختران هم‌سن خود ازدواج کنند و صرفاً به دنبال ازدواج با افرادی کم سن‌تر از خود نباشند. بسیاری از تحقیقات نیز نشان می‌دهند ازدواج هم‌سن‌ها از دوام و پایداری برخوردار بوده و باعث ایجاد مشکل نمی‌شود، مگر آن که این ازدواج‌ها در سنین بسیار پایین یا بسیار بالا اتفاق بیافتد.

ص ۸۶ بازار ازدواج: از نظر گود جریان همسرگزینی به نظام بازار شباهت بسیاری دارد. این نظام در جوامع مختلف متفاوت بوده و به ناظر معامله و قواعد مبادله و ارزیابی کالا بستگی دارد. در واقع شکل انتخاب همسر اگر چه یک امر اجتماعی و فرهنگی است درست همانند یک نظام اقتصادی عمل می‌کند.

ص ۹۱ افزایش تاثیر عشق: بر خلاف گذشته در جوامع فردگرا الگویی دیگر از همسرگزینی به نمایش گذاشته می‌شود. الگویی که فردگرایی پایه و عنصر اصلی آن را تشکیل می‌دهد. عشق به عنوان عنصری در همسرگزینی که در اغلب جوامع گذشته مرسوم نبود، کم‌کم متداول می‌شود «در بسیاری از جوامع و در دوره‌های طولانی ازدواج به عنوان عشق رمانتیک بین زن و مرد نبود. در این مفهوم پس از دوران صنعتی شدن و رفاه اقتصادی رایج شد. اما امروزه می‌توان گفت پایه و اساس ازدواج در جوامع غربی عشق رمانتیک است.» (جین ریبنز مک‌کارتی/ مفاهیم اساسی در مطالعات خانواده)

ص ۱۷۰ عروس مطلوب به روایت جعفر شهری:‌ عروس باید در همه این زمینه‌ها مورد پسند واقع می‌شد، به این صورت که مویش بلند و صورت‌اش گرد و بینی‌اش قلمی و ابروانش کشیده و پر و پیوسته و دهانش غنچه‌ای و لبانش نازک و گردنش کشیده و گوش‌هایش کوچک و چشمانش درشت و پوستش سفید و رنگش سرخ و سفید و مچ وایش پر و کمرش باریک و سینه‌اش فراخ و شکمش فرورفته و نافش فنجانی و قدش بلند و اندامش گرد و خوش‌تراش و دست و پایش کوچک باشد. ضمنا دهانش خوشبو و راه رفتنش کبک‌وار و مشی قاطر و راه رفتن شتر که محکم پا به زمین کوبیده و دولا دولا راه برود نداشته باشد.

ص ۲۸۳ تعریف خرافات: اینگرسول عقیده دارد خرافات بر نادانی استوار است و زیر ساخت آن باوری است که بر امیدهای واهی شکل گرفته است. پارتو معتقد است خرافات به قوای مرموز و سحرآمیزی مربوط است که از دنیای تخیلات منشا گرفته، با فرهنگ آمیخته شده و توسط اعضای جامعه به عنوان یک امر طبیعی مقبولیت یافته است.

پس‌نوشت: کتاب را در جشنواره فیلم فجر سال ۹۴ در کتابفروشی چشمه برای محمد امین نوبهار خریدم. این بهانه که باید کتاب را برای عیدی تحویل بدهم باعث شد در دو روز اول سال ۱۳۹۵ بخوانمش.

 

 

 

 

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s